Rationeel Denken

Je krijgt een idee waar je onmiddellijk enthousiast van wordt.

Misschien wil je van baan veranderen, een onderneming beginnen, een lange reis maken of eindelijk dat creatieve project uitvoeren waar je al maanden over nadenkt.

Je verbeeldingskracht zegt: stel je eens voor…

Dan verschijnt een tweede stem.

Wat kost het? Wat heb ik nodig? Wat kan er misgaan? Is dit eigenlijk haalbaar?

Die stem wordt soms gezien als degene die dromen kleiner maakt. Maar rationeel denken hoeft je verbeeldingskracht niet af te remmen. Het kan juist helpen om te ontdekken welke ideeën stevig genoeg zijn om verder te onderzoeken.

1. Wat is rationeel denken?

Rationeel denken betekent dat je informatie, argumenten en mogelijke gevolgen bewust onderzoekt voordat je een conclusie trekt of een keuze maakt.

Je probeert niet alleen af te gaan op wat goed voelt of wat je graag zou willen geloven.

Je stelt vragen.

• Wat weet ik werkelijk?
• Welke aannames maak ik?
• Welke informatie ontbreekt?
• Welke andere verklaring is mogelijk?

Dat maakt rationeel denken belangrijk bij beslissingen. Het helpt je onderscheid te maken tussen een aantrekkelijk idee en een idee waarvoor ook goede argumenten bestaan.

2. Hoe werkt rationeel denken?

Mensen nemen lang niet iedere beslissing na een uitgebreide analyse.

Dat zou ook onmogelijk zijn.

We gebruiken ervaringen, gewoonten, emoties, intuïtie en mentale vuistregels om snel te reageren. Dat kan bijzonder efficiënt zijn, maar onze eerste indruk hoeft niet altijd juist te zijn.

Rationeel denken vraagt daarom soms om vertraging.

In plaats van onmiddellijk te reageren, onderzoek je wat er gebeurt.

Stel dat iemand niet op je bericht reageert.

Je eerste gedachte is misschien: Die persoon is boos op mij.

Rationeel denken voegt daar een eenvoudige vraag aan toe:

• Welke andere verklaringen zijn mogelijk?

Misschien is iemand druk, is het bericht vergeten of heeft diegene nog geen tijd gehad om goed te antwoorden.

Je verandert daarmee niet de feiten.

Je voorkomt vooral dat één mogelijke interpretatie automatisch de waarheid wordt.

3. Rationeel denken is niet hetzelfde als altijd gelijk hebben

Wie rationeel probeert te denken, wordt niet ineens foutloos.

Ook een zorgvuldig opgebouwd argument kan gebaseerd zijn op onvolledige informatie.

Daarom hoort twijfel bij rationeel denken.

Je kunt een conclusie trekken en tegelijkertijd bereid blijven haar te veranderen wanneer nieuwe informatie beschikbaar komt.

Dat is iets anders dan besluiteloosheid.

Het betekent dat je onderscheid maakt tussen:

Dit weet ik.

Dit vermoed ik.

Dit hoop ik.

Dit moet ik nog onderzoeken.

Juist dat onderscheid maakt denken betrouwbaarder.

4. Zijn rationeel denken en verbeeldingskracht tegenpolen?

Op het eerste gezicht lijken ze tegenover elkaar te staan.

Verbeeldingskracht vraagt:

Wat zou mogelijk kunnen zijn?

Rationeel denken vraagt:

Wat weten we en wat is haalbaar?

Maar juist daardoor kunnen ze elkaar aanvullen.

Stel dat je een leeg winkelpand ziet.

Met verbeeldingskracht kun je tientallen mogelijkheden bedenken: een winkel, atelier, ontmoetingsplek, café of compleet nieuw concept.

Daarna komt rationeel denken van pas.

Wie is de doelgroep? Hoe hoog zijn de kosten? Is er voldoende vraag? Welke vergunningen zijn nodig? Welke risico's bestaan er?

De verbeelding vergroot eerst het speelveld.

Het verstand onderzoekt vervolgens het terrein.

5. Rationeel denken en bewust creëren

Een gewenste toekomst begint binnen DreamMind vaak met het vermogen om je iets anders voor te stellen dan wat er nu is.

Maar daar kan het niet eindigen.

Stel dat je jezelf voorstelt als schrijver.

Dat toekomstbeeld kan inspireren. Vervolgens zijn er praktische vragen.

Wanneer ga je schrijven? Welke vaardigheden wil je ontwikkelen? Hoeveel tijd heb je beschikbaar? Wat is een haalbare eerste versie? Welke feedback heb je nodig?

Rationeel denken helpt een droom op te delen in vragen waarop je daadwerkelijk antwoord kunt zoeken.

Daarmee krijgt bewust creëren twee belangrijke bewegingen:

Eerst ruimte maken voor mogelijkheden.

Daarna kritisch onderzoeken wat ervoor nodig is.

Dromen en denken hoeven elkaar dus niet te bestrijden.

Ze kunnen samenwerken.

6. Wanneer kan rationeel denken je juist beperken?
Ook rationeel denken heeft een valkuil.

Je kunt een idee zo vroeg analyseren dat het nooit de kans krijgt zich te ontwikkelen.

Stel dat iemand een nieuw productidee heeft.

Nog voordat het idee goed is uitgewerkt, volgen twintig bezwaren: te duur, te ingewikkeld, waarschijnlijk bestaat het al, niemand zit erop te wachten.

Die bezwaren kunnen terecht zijn.

Maar misschien worden ze te vroeg gesteld.

Creativiteit vraagt soms om een fase waarin iets nog onrealistisch mag zijn. Pas daarna hoeft de kritische analyse te beginnen.

De kunst is dus niet om altijd rationeel te denken.

De kunst is te herkennen wanneer je mogelijkheden moet openen en wanneer je ze moet beoordelen.

7. De invloed van emoties en overtuigingen

Rationeel denken betekent niet dat emoties waardeloos zijn.

Een gevoel kan belangrijke informatie bevatten.

Angst kan bijvoorbeeld aangeven dat je risico ervaart. Enthousiasme kan laten zien dat iets betekenis voor je heeft.

Maar een emotie is niet automatisch bewijs.

Wanneer je denkt: Ik voel dat ik ga mislukken, kun je onderzoeken waarop dat gevoel gebaseerd is.

Welke feiten ondersteunen die verwachting?

Welke spreken haar tegen?

Misschien ontdek je een werkelijk risico waarop je je beter kunt voorbereiden. Misschien ontdek je juist dat een oude overtuiging je huidige situatie kleurt.

Rationeel denken helpt je zo om gevoelens serieus te nemen zonder ze automatisch het laatste woord te geven.

8. Hoe kun je rationeler leren denken?

Je hoeft niet ieder besluit om te zetten in een ingewikkelde analyse.

Een paar goede vragen kunnen al verschil maken.

Wanneer je een belangrijke gedachte, overtuiging of beslissing onderzoekt, vraag jezelf:

• Wat weet ik zeker?
• Welke aanname maak ik?
• Waar baseer ik mijn conclusie op?
• Welke andere verklaring is mogelijk?
• Welke informatie ontbreekt nog?
• Wat zou iemand die het niet met mij eens is zeggen?
• Wat is een kleine manier om mijn idee in de praktijk te testen?

Die laatste vraag is belangrijk.

Soms kun je eindeloos blijven nadenken zonder dichter bij een antwoord te komen.

Dan kan een klein experiment meer informatie opleveren dan nog een uur analyseren.

Rationeel denken hoeft dus niet alleen tot meer denken te leiden.

Het kan juist duidelijk maken wanneer het tijd is om iets te proberen.

9. Tenslotte

Verbeeldingskracht en rationeel denken lijken misschien twee verschillende richtingen op te willen.

De één zegt:

Wat als het kan?

De ander vraagt:

Hoe weet je dat?

DreamMind heeft beide nodig.

Zonder verbeeldingskracht kun je gevangen raken in wat al bestaat. Zonder rationeel denken kun je verdwalen in mogelijkheden die nooit kritisch worden onderzocht.

Samen ontstaat iets interessanters.

Verbeeldingskracht opent deuren.

Creativiteit ontdekt wat erachter zou kunnen liggen.

Rationeel denken onderzoekt welke deur werkelijk ergens naartoe leidt.

En uiteindelijk moet je zelf besluiten welke je opent.

Daarom betekent Droomkracht niet dat je verstand moet plaatsmaken voor dromen. Het betekent juist dat je verbeeldingskracht en je vermogen om kritisch te denken samen kunt gebruiken om bewuster richting te geven aan wat je wilt creëren.

Een droom hoeft niet minder groot te worden wanneer je er kritisch naar kijkt.

Misschien wordt hij voor het eerst concreet genoeg om er werkelijk iets mee te doen.

Welke mogelijkheid verdient het om niet alleen van te dromen, maar ook serieus te onderzoeken?